Danas je gotovo nezamislivo pogledati Beograd, a da ga ne vidimo i iz ptičje perspektive. Satelitski snimci, dronovi i fotografije iz aviona postali su svakodnevica. Međutim, pre više od jednog veka, pogled na Beograd odozgo bio je prava tehnološka novina. Prva poznata fotografija prestonice iz vazduha nastala je u jednom od najdramatičnijih perioda njene istorije — tokom Prvog svetskog rata, 1915. godine.
Grad pod pogledom vojnih avijatičara
Za razliku od današnjih snimaka koji nastaju zbog turizma, arhive ili urbanističkog planiranja, prvi pogled na Beograd iz vazduha nije napravljen da bi pokazao lepotu grada. Nastao je iz ratne potrebe.
Tokom Velikog rata avijacija je tek ulazila u vojnu upotrebu. Avioni više nisu bili samo čudo tehnike i sredstvo za hrabre pionire već su postali važan deo izviđanja. Piloti su iz vazduha pratili položaje neprijatelja, utvrđenja, kretanje trupa i važne objekte.
Beograd je zbog svog položaja između Save i Dunava bio jedna od najvažnijih strateških tačaka Balkana. Još od prvog dana rata, 28. jula 1914. godine, grad je bio izložen bombardovanju austrougarske vojske.
U takvim okolnostima nastao je i prvi vazdušni snimak Beograda.
Fotografija nastala iznad ratnog Beograda
Prva poznata fotografija Beograda iz vazduha snimljena je 1915. godine iz austrougarskog vojnog aviona. Snimak je deo zbirke fotografija vazdušnog izviđanja koje se danas čuvaju u zbirkama vezanim za istoriju vazduhoplovstva.
Na fotografiji se vidi grad koji još nije poznavao velike promene 20. veka. Tu su Kalemegdan i Beogradska tvrđava, obale Save i Dunava, stari gradski blokovi i prostor prestonice koja će uskoro pretrpeti nova razaranja.
Posebna ironija istorije jeste u tome što je prvi pogled na Beograd odozgo došao iz aviona koji nije nosio fotografa željnog lepih prizora, već vojnika koji je posmatrao kako da ga napadne.
Oktobar 1915. — nebo iznad Beograda postaje ratni front
Jesen 1915. godine bila je jedan od najtežih trenutaka u istoriji grada. Zajednička nemačko-austrougarska ofanziva na Srbiju počela je početkom oktobra, a Beograd je bio među glavnim ciljevima napada.
Pre početka velikog udara, neprijateljski avioni vršili su izviđanje i aero-snimanja grada kako bi prikupili podatke o odbrani. Dana 6. oktobra 1915. godine nemački avioni su nadletali Beograd i obavljali izviđačke letove, dok je grad bio izložen snažnoj artiljerijskoj vatri.
Granate velikog kalibra pogađale su tvrđavu, priobalje i gradske objekte. Branitelji Beograda pružali su otpor, ali je višestruko jači neprijatelj uspeo da zauzme prestonicu sredinom oktobra 1915. godine.
Prva fotografija jednog grada koji se menja
Značaj prve fotografije Beograda iz vazduha nije samo u tome što predstavlja tehnički početak jedne nove vrste dokumentovanja grada. Ona je i istorijski zapis jednog trenutka koji više ne postoji.
Na tom snimku nalazi se Beograd pre velikih promena — pre širenja preko Save, pre Novog Beograda, pre modernih saobraćajnica, visokih zgrada i metropole kakvu danas poznajemo.
To je slika grada koji se još uvek oslanja na svoje stare granice: tvrđavu, varoš, reke i nekoliko desetina hiljada stanovnika.
Od ratnog izviđanja do istorijskog sećanja
Posle Prvog svetskog rata vazdušna fotografija dobija potpuno novu ulogu. Tokom 1920-ih i 1930-ih nastaje veliki broj snimaka Beograda iz aviona, posebno iz letelica poput francuskih aviona „Potez 25“ i „Brege 19“, koji su korišćeni u tadašnjem vazduhoplovstvu.
Ti snimci danas predstavljaju dragocene dokumente jer pokazuju kako je Beograd iz varoši prerastao u modernu prestonicu.
